HEIM
26.04.2017

Merkið

Flaggdagsrøða, sum Torbjørn Jacobsen, borgarstjóri, helt fyri Varðanum, Sellanum og Skála skúla 2017.

Tað er gott lag á Geyta. Hann skutlast við morgunmatarborðið, nýkomin undan dýnuni. Hóast frídagur er úr skúlanum, hevur mamman, Guðrun, lokkað hann fram á gólvið, fingið hann at busta tenninar, væl og virðiliga, at strúka váta lappan eftir andlitinum, og nú hevur mamman úr goymslum sínum stákað honum og systrini hvørt sítt rugbreyðstykki við putursukri omaná og ein mjólkarsopa afturvið. Mjólkini plagar Geyti at fara eftir - eftir kvøldmálið, frá eini eldri konu í bygdini, sum framvegis hevur kúgv. Kýrnar eru nú farnar at tynnast, og Geyti gloymir ikki, hvussu keddur hann var, táið abbin skeyt kúnna suðuri á flóttinum, omman doyði frá henni, og so var lítið at gera. Omman var álitið í húsinum, stríddist fyri sjey, hevði átt 11 børn, men hennara dagar vóru taldir, tá hon fall um, og fór heim til Harran.

Tað er bara eitt lítið ár umliðið, síðani Geyti flutti til bygdina saman við foreldrunum, úr aðrari bygd, har hann var byrjaður í skúlanum. Tað var ikki bara lætt at fara frá vinfólkunum og byrja í einum nýggjum stórum skúla, har ongin kendi hann og hann ongan kendi. Hann var eitt sindur ørkymlaður av støðuni, men tvey av mongu systkinabørnum hansara búðu í grannalagnum, tað var bara eitt hús ímillum húsini – og tað munaði væl. Hesir báðir dreingirnir vóru eitt og trý ár eldri enn Geyti, og teir itu Tóri og Sjúrður. Teir spældu nógv saman. Í fjøruni, í ánni, í gjónni og ofta fóru teir til stroks niðan í hagan. Fótbólt spældu teir eisini, á einum teigi sum abbin hevði latið teimum, og hann gav teimum eisini bóltarnar, ið hann tók úr handlinum, sum hann sjálvur átti.

Abbin var gamal skipari, rópti hart, var kurlandi og viðhvørt lærdi hann teir at berjast. Tann sterkasti, ella kanska tann fimasti, í hvussu er hann sum lá omaná, táið bardagin var av, fekk ein bommpakka úr handlinum, men tað hendi seg eisini, at hann vildi hava teir at arbeiða fyri seg. At hoyggja, rippa húkar, bøta sildagørn, spula betongaða túnið ella at salta skinn. Fekk hann teir ikki frá fótbóltinum, táið hetta lagið var á honum, kruvdi hann bóltarnar við felliknívinum. Táið teir vóru útlúgvaðir av arbeiði fingu teir ein nýggjan bólt frá honum. Aðrar løtur lærdi hann teir at rógva og at svimja fram við landi, meðan hann hevði teir krøktar um bringuna í eini bambustráðu. Soleiðis fóru gerandisdagarnir eftir skúlatíð.

Geyti undraðist á hendan frídagin miðskeiðis í vikuni.

“Mamma, hví hava vit frí úr skúlanum í dag?” Spurdi Geyti.

“Ojøssus góði, veitst tú ikki tað? Tað átti lærarin at havt sagt tykkum.” Svaraði mamman.

“Hann plagar at fortelja okkum orsøkina, tá vit fáa jólafrí og páskafrí, frí á føstulávint, Dýrabiðjudag, Kristi Himmalfaradag og á Hvítusunnu, men kanska hevur hann av ósketni gloymt at sagt okkum, hví vit júst skulu hava frí í dag, hin 25. apríl?” Svaraði Geyti.

“Tað kann nú vera, men tað burdi hann ikki, tí hetta er ein heilt serligur dagur í Føroyum. Í 1940 tóku onglendingar Føroyar, tí ymisk lond í heiminum vóru farin at kríggjast ímóti hvørjum øðrum. Týskland hevði gjørt innrás í Danmark frammanundan, og hertikið landið, og nú var onki samband ímillum Danmark og hitt danska amtið Føroyar. Føroysk fiskiskip, sluppir, skonnartir og trolarar, sigldu við fiski til Onglands, alla hesa tíðina stríðið vardi, og tað bar ikki til at halda fram við at sigla undir tí danska flagginum, sum verður rópt Dannebrog. Vandi var fyri, at bretsk flogfør og kavbátar fóru at skjóta tey føroysku skipini niður, um tey ikki fingu eitt serligt eyðkenni at sigla undir, sum boðaði frá, úr hvørjum landi tey komu. 25. apríl 1940 avgjørdu onglendingar, at vit skuldu sigla undir tí kenda studentaflagginum, sum føroyskir studentar høvdu teknað fleiri ár frammanundan í Keypmannahavn. Bardagin fyri at fáa egið Merkið var í fyrstu atløgu av, og síðani hevur júst hesin dagurin verið ein av stóru tjóðardøgunum í Føroyum.” Segði mamman.

“Píkarill mamma, abbi hevur onkuntíð tosað um hetta, hann fortaldi okkum ein dagin, at hann einaferð átti eina skonnart, sum heilar tvær ferðir hevði verið í USA, í New York, í býnum sum vit vitjaðu fyri nøkrum árum síðani við einum skipi sum pápi sigldi við. Minnist tú ikki, táið vit vóru uppi í hasum høga húsinum, Empire State Building, hægsta húsið í verðini? Skipið hjá abba var har beint eftir krígsbyrjan, tað eru eini 25 ár síðani, og hann segði, at hetta var fyrsta føroyska skipið, sum hevði verið í Amerika og flaggað við nýggja føroyska Merkinum. Hann var meiri grummur, táið hann fortaldi okkum, at skipið hjá honum bleiv søkt eftir eitt týskt álop norðanfyri Føroyar.” Svaraði Geyti.

“Hevur omma tín í hinari bygdini ongantíð sagt nakað um hetta?” Spyr mamman.

“Tað hugsi eg líka gjarna.” Svaraði Geyti so gamalklókur. “Hon fortaldi mær einaferð, at hon hevði verið á Føroya Fólkaháskúla – Háskúlanum – og at har vóru tveir menn sum itu Símun og Rasmus. Konur teirra vóru eisini har. Tey høvdu fortalt fyri ommu, at tað var nakað heilt serligt, at vit føroyingar tosa okkara egna mál, sum ongin annar í verðini dugir, tí var tað øgiliga týdningarmikið at vera góður við tað, málið, og at røkja tað alla tíðina.” Svaraði Geyti.

“Segði hon onki annað?” Spyr mamman uppaftur.

“Jú, hon segði eisini fyri mær, at Símun og Rasmus høvdu sagt, at vit føroyingar vóru ein serstøk tjóð, men eg skilti ikki rættiliga hvat ið tað merkti.” Svaraði Geyti.

“Tað fær tú kanska meiri at vita um seinrapartin, tí tá fara vit trý, systir tín og vit bæði út á kaiina til flaggdagshald.” Sigur mamman so dularfull á málinum.

“Ná?” sigur Geyti- spyrjandi.

Nakað eftir døgverða fór Guðrun, mamman, inn í klæðiskápið eftir teimum frægastu pløggunum sum tey bæði systkini áttu. Hon segði við tey, at ein slíkan dag ráddi um at vera væl klæddur. Stás-klæddur. Tí nú skuldu vit hátíðarhalda tað, at øll vit sum búgva í Føroyum eiga eina tjóð saman, og at vit eisini eiga eitt tjóðarmerki saman, sum eitur Merkið. Hon segði teimum, at tað bara eru vit, sum búgva í hesum landinum sum eiga tjóðina og flaggið. Onnur fólk eiga sína tjóð og sítt flagg. Allar hesar tjóðirnar og fløggini umboða nakað heilt serligt. Mál, mentan og samleika. Og so legði hon afturat, at allar tjóðirnar og øll fløggini hava sama virði. Man kann vera stoltur av síni egnu tjóð og sínum egna Merkið, men hesi eru hvørki betri ella verri enn aðrar tjóðir og onnur fløgg. Tað týdningarmesta er, at tjóðir og fólk hava treytaleysa virðing fyri hvørjum øðrum og at ongin ger seg inn á nakran annan. Soleiðis eigur tað at vera allar staðir, har sum menniskju møtast. Eisini í vøggustovum, barnagørðum, frítíðarskúlum, forskúlum og skúlum.

Pápi Geyta var til skips, hann var næstan ongantíð heima, tí kendu tey bæði systkini næstan ikki pápa sín. Hinir páparnir í grannalagnum vóru eisini altíð til skips, eisini pápin hjá systkinabørnunum. Tí plagdu teir allir at hanga uppi í abbanum, táið farast skuldi av bygdini. Hendan dagin kom mamman kortini við, nú tey vóru klár at fara til flaggdagshald úti á bryggjuni.

Nú sæst abbin koma heim eftir vegnum, og hann er í stívasta galla. So fínur plagdi hann ikki at vera. Hann var so óvanliga rokaligur gerandis, at hann hevði ikki riggað ordiliga, um hann altíð var sum nú. Í klædningi, undir hatti við stórum skugga, í síðum gráum frakka, sum hann hevði keypt í Aberdeen, einaferð hann hevði verið og selt fisk harniðri, skógvarnar hevði hann bustað av alskyns listum og so hevði hann eisini fest sær í eina cerut, sum hann annars bara roykti sunnudagar eftir døgverða. Vanliga át hann tubbakk úr svart/gulum pakkum, Niemeyer segði onkur at hetta kallaðist, ella roykti hann pípu. Men nú var annað lag. Her var okkurt heilt serligt á vási.

Bilur var ongin, tað var bara ein bilur í bygdini, tí skuldu tey ganga til hetta flaggdagshaldið. Sohvørt sum tey gingu framvið øllum húsunum úteftir, legðist til fylgið, og táið tey komu út á kaiina var ein rúgva av fólki savnað út ímóti molanum, dygst við Havnarskrivstovuna. Hetta var heimabeitið hjá abbanum og nógvum øðrum monnum, sum høvdu sildatunnur liggjandi allar staðir á kai-økinum. Men ídag var friður.

Geyti stúrsaði við, táið nakrir vaksnir menn fóru at blása í hvør sítt horn. Sovorðnan levind hevði hann ikki hoyrt fyrr. Onkur vaksin segði, at hetta var eitt hornorkestur, men eitt slíkt høvdu tey ikki í hinari bygdini. Kortini ljóðaði tað væl. Tað vóru bara menn sum blástu, Geyti fór at spekulera uppá, um konur ikki dugdu at blása. Hann hevði onkuntíð sæð mammuna blást á súpanarskeiðuna, táið hon gjørdi sós sunnudagar og smakkaði hana til, men at fáa ljóð úr hesum hornunum, onkur vóru manshøg, tað hevði hon neyvan klárað.

Brádliga tagna øll hornini, og ein maður í stívasta pussi fer upp á brimgarðin, hyggur niður yvir stóru mannamúgvuna, og boðar frá, at nú skulu øll syngja flaggsangin “Sjá tú blánar......”. Tað rungaði eftir í. Geyti visti at hesin sangurin stóð í einari bók, sum tey róptu Føroya Fólks Sangbók. Tey plagdu at syngja onkrar sangir úr henni í skúlanum í hinari bygdini, og eisini í hesari bygdini, og omman hevði sagt, at tað var øgiliga gott fyri fólk at syngja hesar sangirnar, tí teir høvdu okkurt við tjóðina hjá okkum at gera, tað høvdu Símun og Rasmus fortalt teimum á Háskúlanum.

Brádliga stendur hin fíni maðurin aftur á brimgarðinum og nú sigur hann, at abbi Geyta skal flyta fram eina røðu. Hetta dámdi Geyta lítið, hann hevði ikki roknað við hesum, og smæðin sum hann var, royndi hann at goyma seg undir skjúrtufaldinum hjá mammuni. Hann hevði skomm av, at tað júst var abbi hansara sum nú skuldi upp á brimgarðin. Hann hevði ongantíð hoyrt abban tala, og hann var bangin fyri, at tað fór at kiksa hjá honum. Um tað hendi, so fóru øll at happa hann við hesum dagin eftir í skúlanum.

Nú stóð abbin á brimgarðinum út eftir molanum. Síði frakkin flákraði í vindinum, tí sá hann nógv størri út enn hann var. Úr innara lummanum á frakkanum tók hann eitt ark, og tað sást, at hann hevði griflað okkurt niður á pappírið við hond. Hann var tiltikin harðmæltur, onkur av monnunum sum stóð nærindis segði, at abbin ikki hevði tørv á mikrofon, tí hann mintist at hann hoyrdist um alt Suðurlandið, táið teir fiskaði undir Íslandi í gomlum døgum. Geyti kagaði undan skjúrtufaldinum, táið hann hoyrdi eyðkendu røddina á abbanum:

“Gott fundarfólk, háttvirda samkoma. Hetta er ein stórur dagur fyri okkum føroyingar. Líka síðani tjóðskaparrørslan tók seg upp í hinari øldini, í 18 hundrað talinum, hevur tað gingið framá í Føroyum. Við málinum, mentanini og vinnulívinum. Eisini við politikkinum. Og enskjønt landið er lítið, so er havið stórt, og har hava vit nógv rásarúm, og bara vit duga nóg væl at fáa fiskin úr havinum, so megna vit at breyðføða okkum - líkamikið hvat annað so hendir. Tað var ein stórur sigur, tá vit sluppu at læra børnini at lesa og at skriva á okkara egna máli í tríatiárunum. Ikki minni var sigurin, táið kirkjur og samkomur fóru at tosa við Várharra á okkara egna máli. Og tað, at Merkið, flagg okkara, bleiv viðurkent, sum tjóðareyðkenni okkara, í 1940, er ein av stóru sigrunum fram á leið. Vónandi koma vit einaferð hartil, at vit eiga dirvið at siga, at vit eisini vilja eiga hetta landi við høvdi og gørnum, og at vit eftir tað fremja hetta í verki....................”

Abbin talaði leingi. Tóktist vera í javnvág. Eisini við áhoyrararnar. Hann endurgav úr onkrum sangi og onkrum kvæði við, og Geyti visti, at hann dugdi “Ormin Langa” uttanat, og at abbin ofta hevði skipað hann á dansigólvinum í dansistovuni. Mannamúgvan klappaði óført, táið abbin til endans ynskti øllum ein framhaldandi góðan flaggdag. Síðani var tjóðsangurin “Tú alfagra land mítt....” sungin og hornorkestrið spældi undir.

Nú fór hvør til sítt aftur. Abbin kom niður aftur av brimgarðinum, og nú fóru tey øll til gongu innaftur har sum tey búðu. Abbin var komin væl upp í árini, var miðskeiðis í sjeytiárunum, og hann gekk heldur seigliga við hondunum skeklaðum saman handan bak.

“Nú hvat dámdi tær?” Spurdi mamman Geyta.

“Ikki verri enn ilt, men var abbi ikki øgiliga bersøgin, heldur tú at øll sum lurtaðu vóru samd við hann?” Bæði svaraði og spurdi Geyti.

“Nei, verri enn so. Og tað ger heldur onki, tí vit búgva í einum landi, har øll sleppa at hugsa frítt og at siga tað sum tey meina. Hetta er tað sum tey rópa demokrati ella fólkaræði. Abbi tín er so serliga bersøgin og herviliga opinskáraður av lyndi, so, hava tey heitt á hann um at røða, so kunnu tey ikki vænta annað enn tað, at hann sigur sína hjartans meining.” Segði mamman.

“Men hví segði hann tað, at hann vónaði at vit einaferð fara at eiga dirvið til at siga, at vit vilja eiga hetta landið við høvdi og gørnum?” spurdi Geyti.

“Tað hevur hann altíð hildið, og hann hevur ongantíð verið bangin fyri at sagt tað, líkamikið hvør ið stóð fyri, men tað eru nógv sum meina beint tað øvuta, næstan líka nógv, og tað skulu vit hava virðing fyri, tí tað hava tey fullan rætt til. Omma og abbi tín í hinari bygdini eru samd við abba tínum í hesari bygdini, men eisini har eru tað nógv sum hugsa og meina tað øvuta, og eisini tey hava fullan rætt til tað.” Svaraði mamman.

“Eru fólk eisini ósamd um tað, at Merkið er okkara tjóðareyðkenni?” Spurdi Geyti.

“Tað hava tey einaferð verið, men nú eru øll sum eiga tjóðina Føroyar samd um, at Merkið er okkara flagg, og tað er vælsignað.” Svaraði mamman.

Tá Geyti og systkinabørnini Tóri og Sjúrður vóru komnir til hús, fóru teir út at spæla. Teir spældu fótbólt á teiginum norðanfyri húsini hjá abbanum. Abbin var farin úr tí fína pussinum, og lá nú í gerandisdressinum í grasinum framvið vøllinum og eggjaði teimum til. Hann elskaði tað, at fólk kappaðust. Tað var ringt at skilja munin á honum nú, og táið hann stóð uppi á brimgarðinum fyri løtu síðani, og talaði frá hjartanum um tað sum hann trúði uppá. Nú var hann bara tann sami abbin aftur, tann, sum teir kendu so væl, og vóru so góðir við.

Tá Geyti var komin til hús aftur og hevði fingið eina breyðflís og ein mjólkarsopa frá mammuni, tørnaði hann inn. Hann bað Faðir Vár og bleiv signaður. Hann lá leingi við víðopnum eygum og spekuleraði yvir tað sum var hent hendan sermerkta dagin – Flaggdagin.

Hann var glaður fyri, at mamman hevði sagt, at øll, sum áttu tjóðina, nú vóru samd um, at Merkið skuldi vera okkara tjóðareyðkenni. Eisini um tað, at øll eisini vóru samd um, at tað var gott at vit hava okkara egna mál og okkara egnu mentan. Men hann var eitt sindur órógvaður av tí sum abbin hevði sagt um hetta, at vit sum eiga tjóðina áttu at tikið hana við høvdi og gørnum. Mundi tað ikki vera minst líka gott, tað sum hini søgdu, at vit ikki skuldu eiga tjóðina við høvdi og gørnum? Fegnastur var hann kortini um, at mamman hevði sagt, at tað týdningarmesta var, at øll í tjóðini skuldu sleppa at hugsa frítt og hava frælsi til at siga sína hjartans meining um øll viðurskiftir í samfelagnum.

Beint áðrenn hann sovnaði, helt hann kortini, at tað kundi ikki vera so púra galið við tí sum abbin hevði sagt, táið omman og abbin í hinari bygdini eisini meintu tað sama sum hann. Hinvegin kundi tað jú vera, at hann átti fleiri javnaldrar í tjóðini, sum áttu tveir abbar og eina ommu á lívi, sum meintu beint tað øvuta, og mamman hevði jú sagt, at teirra meiningar høvdu sama virði, sum tær hjá abbunum og ommuni hjá Geyta, tí var hann eitt sindur ørkymlaður, táið hann fór yvir í Dreymalandið.

Táið hann vaknaði aftur morgunin eftir, var hann komin til ta niðurstøðu, at hann mátti finna eina loysn á hesum, í hvussu er tá hann var vorðin líka gamal sum mamman - og í minsta lagi langt áðrenn hann var vorðin líka gamal sum abbin.